Wdrażane w ostatnich latach zmiany normatywów higienicznych środowiska pracy w przepisach wpływają na ocenę ryzyka zawodowego w górnictwie odkrywkowym związanym z kruszywami. Artykuł zwraca uwagę na zmiany, jakie spotykają przedsiębiorcy górniczy w ocenie ryzyka zawodowego w środowisku pracy, związane ze zmianą niektórych normatywów higienicznych w górnictwie kruszyw i surowców skalnych.

Summary

Title: Work environment in aggregate and rock mineral mining – comments on the assessment of exposure to factors harmful to health

Abstract: Amendments to the hygienic norms of the work environment that have been implemented by legal regulations in recent years affect risk assessment in aggregate opencast mining. The article emphasises changes in the assessment of risks in the work environment of mining plants that are related to amendments to hygienic norms in aggregate and rock mineral mining.

Obserwowane zmiany dotyczą wdrożenia w krajowych regulacjach prawnych postanowień dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady w obszarze ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed zagrożeniem związanym z występowaniem środków chemicznych w miejscu pracy oraz dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi oraz ochroną pracowników przed narażeniem na działanie czynników rakotwórczych i mutagenów. W ostatnich latach wdrożono szereg zmian przepisów w zakresie ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników. Zmiany te polegają między innymi na: poszerzeniu listy czynników chemicznych o nowe substancje i związki chemiczne, modyfikacji wartości stężeń substancji szkodliwych i rakotwórczych oraz modyfikacji natężeń czynników fizycznych. Istotą zmian wprowadzanych w tym zakresie jest ciągłe dążenie do poprawy warunków pracy, w szczególności poprzez prowadzenie badań nad zagrożeniem dotyczącym narażenia na toksyczne lub rakotwórcze i mutagenne działanie substancji chemicznych obecnych w środowisku pracy. Również w zakresie laboratoryjnych metodyk badawczych nastąpił rozwój w ciągu ostatnich lat. Implementacja norm europejskich ISO/IEC do krajowej normalizacji spowodowała przyjęcie do stosowania w obszarze higieny pracy nowych norm określających metody badawcze czynników szkodliwych dla zdrowia.

Oprócz dostosowania rozporządzenia w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń (NDS1, NDSCh2) i natężeń (NDN3) czynników szkodliwych dla zdrowia do zaleceń ww. dyrektywy konieczne stało się wdrożenie w nim wniosków Międzyresortowej Komisji ds. Najwyższych Dopuszczalnych Stężeń i Natężeń Czynników Szkodliwych dla Zdrowia w Środowisku Pracy skierowanych do ministra właściwego do spraw pracy w latach 2017-2018 [7, 8]. Czynniki szkodliwe dla zdrowia, charakterystyczne dla zakładów wydobywających kruszywa i surowce skalne, to przede wszystkim: pyły, krystaliczna krzemionka – kwarc, krystobalit, a także hałas i drgania mechaniczne. Źródła ich powstawania są związane przede wszystkim z: procesem wydobywania maszynami urabiającymi, rozdrabnianiem urobku, sortowaniem, przesiewaniem i transportem urobku.

Zagrożenie pyłami i czynnikami chemicznymi na stanowiskach pracy

W górnictwie odkrywkowym wydobywającym kruszywa jednym z istotnych zagrożeń dla zdrowia pracowników jest zapylenie. Pył jest integralnie związany z górnictwem kruszyw, co wynika z technologii przeróbczych polegających na dezintegracji surowca i przemieszczeniu rozdrobnionych produktów. Źródłem pyłu są podstawowe operacje i procesy technologiczne, np.: urabianie mechaniczne i termiczne, wiercenie, strzelanie, kruszenie, cięcie skały, przesiewanie, klinowanie, groszkowanie, szlifowanie, polerowanie, przesypywanie, transport, załadunek, składowanie itp. [4]. Powszechność pyłu mineralnego jest znana w środowisku pracy w górnictwie kruszyw. Według danych głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie w 2018 roku liczba osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia na pyły zwłókniające w górnictwie i wydobywaniu (głównie zawierające krystaliczną krzemionkę) wyniosła 26 091, co stanowi prawie 90% wszystkich zatrudnionych narażonych na działanie pyłów zwłókniających w przemyśle w Polsce [6]. W środowisku pracy górnictwa kruszyw i surowców skalnych dominującą formą krystalicznej krzemionki będzie kwarc, sporadycznie krystobalit, z uwagi na jego krystalizację w wyższych temperaturach. Kwarc jest drugim po skaleniach najczęściej występującym minerałem w skorupie ziemskiej. Związane formy krystalicznej krzemionki tworzą ponad 90% skał na Ziemi. Kwarc występuje w skałach: magmowych (granity, granodioryty), metamorficznych (gnejsy, pegmatyty), osadowych (piaskowcach, piaskach, żwirach, zlepieńcach), a także w glebie, piaskach rzecznych i morskich. W piśmiennictwie geologicznym do krystalicznych form krzemionki zalicza się także występujące w przyrodzie krzemionki o strukturze skrytokrystalicznej: chalcedon, agat, krzemień, jaspis i inne, zbudowane głównie z mikrokrystalicznego kwarcu. Szkodliwe działanie kwarcu i krystobalitu na organizm człowieka jest związane przede wszystkim z długotrwałym wdychaniem cząstek pyłów o wymiarach umożliwiających przedostawanie się ich do obszaru wymiany gazowej w płucach i tam możliwym oddziaływaniem toksycznym na komórki. Głównym skutkiem długotrwałego oddziaływania krystalicznej krzemionki na układ oddechowy może być krzemowa pylica płuc. Innymi skutkami są m.in.: przewlekłe schorzenia obturacyjne układu oddechowego, przewlekłe zapalenie oskrzeli, rozedma płuc, infekcje bakteryjne oraz grzybicze, przewlekłe choroby nerek, rak płuc [1]. Powstanie pylicy krzemowej jest związane wyłącznie z pyłami respirabilnymi i obecnością krystalicznych form krzemionki, czyli przede wszystkim kwarcu. Frakcja respirabilna krzemionki krystalicznej powstająca w trakcie pracy w procesach technicznych została uznana za czynnik o działaniu rakotwórczym i mutagennym [9]. Według Centralnego Rejestru Chorób Zawodowych Instytutu Medycyny Pracy w Łodzi na pylicę płuc w 2018 roku w Polsce chorowały 392 osoby, co stanowi 19,4% wszystkich chorób zawodowych. W przypadku górnictwa kruszyw na stanowiskach pracy zagrożonych działaniem pyłów zgodnie z rozporządzeniem [7] obowiązuje jednoczesne oznaczenie pyłów niesklasyfikowanych ze względu na toksyczność – frakcja wdychalna4, oraz nowego czynnika chemicznego, tj. krzemionki krystalicznej – kwarc; krystobalit – frakcja respirabilna5, uznanej za oddzielny czynnik szkodliwy o charakterze rakotwórczym. Z punktu widzenia narażenia zawodowego na pylicę krzemową przedmiotem oceny nie będzie stężenie pyłu respirabilnego, ale stężenie frakcji respirabilnych krystalicznej krzemionki [2]. Pomimo tego, że część wydobywanych kruszyw może zawierać niewielkie stężenie kwarcu, oznaczanie tego czynnika szkodliwego, łącznie z pyłami, jest obecnie obowiązkowe. Badacze wskazują również, że w przypadku górnictwa skalnego dla niektórych rodzajów surowców skalnych zawierających frakcje mineralne azbestu, takich jak: rudy niklu, gabra, magnezyt, serpentynit, sjenit, dolomit, może zachodzić współudział uwalnianych do środowiska pracy respirabilnych mineralnych włókien6 pochodzenia naturalnego (azbest) i krystalicznej krzemionki. Obie wymienione frakcje to czynniki kancerogenne dla człowieka i niezbędne jest uwzględnienie obecności tych czynników pyłowych [5]. Narażenie na zapylenie w środowisku pracy w górnictwie kruszyw to wciąż problem niedostatecznie stosowanych technicznych środków zwalczających zapylenie w czasie urabiania, transportu urobku oraz stosowania środków ochrony indywidualnej układu oddechowego (półmasek i masek). W zakładach produkcji kruszyw podstawowymi metodami ograniczania emisji pyłu są: hermetyzacja (zam­knięcie) źródeł powstania pyłów, odpylanie oraz systemy zraszające [3]. Stosowanie środków technicznych zwalczających zapylenie jest związane z przestrzeganiem technologii urabiania (np. zraszanie) oraz doposażenia w urządzenia ograniczające lotność pyłów, a co za tym idzie – uniemożliwiającym lub ograniczającym przenoszenie pyłów w środowisku pracy.

Inne czynniki chemiczne pojawiające się w środowisku pracy w górnictwie kruszyw związane są z prowadzonymi robotami przygotowawczymi i pomocniczymi przy procesie wydobywczym, tj.: procesy spawalnicze, prace ślusarskie i inne. Są to między innymi: tlenek i ditlenek azotu, tlenek węgla, tlenki żelaza w przeliczeniu na Fe – frakcja wdychalna i respirabilna, mangan i jego związki nieorganiczne w przeliczeniu na Mn – frakcja wdychalna i respirabilna. W szczególnych przypadkach mogą się pojawić narażenia na inne niż powyżej wymienione substancje i związki chemiczne związane z prowadzonymi pracami pomocniczymi, jeżeli narażenie na te czynniki jest istotnie długotrwałe i nie może być pomijane w ocenie ryzyka zawodowego na danym stanowisku pracy.

Zagrożenie czynnikami fizycznymi na stanowiskach pracy

Głównymi czynnikami fizycznym pod względem szkodliwości w górnictwie kruszyw na stanowiskach pracy są hałas i drgania mechaniczne. Hałas jest drugim zagrożeniem związanym ze środowiskiem pracy według danych Głównego Urzędu Statystycznego w Warszawie. W 2018 roku w sekcji górnictwo i wydobywanie liczba osób zatrudnionych w warunkach zagrożenia na hałas wyniosła 22 128 osób [6]. W przypadku hałasu skutkiem jego długotrwałego oddziaływania u pracowników może być ubytek słuchu. Źródłem hałasu jest praca między innymi: mobilnych urządzeń wydobywczych i dezintegrujących, sortowni i przesiewaczy, transportu taśmowego i kołowego, pomocniczych – ręcznych urządzeń warsztatowych itp. Stanowiska pracy, w których wartość hałasu odniesionego do 8-godzinnego czasu pracy jest większa od 80 dB, wymagają podjęcia działań organizacyjnych lub technicznych ograniczających poziom hałasu przez pracodawcę, w tym również wyposażenia w środki ochrony indywidualnej [10]. W przypadku czynnika fizycznego, jakim są drgania mechaniczne, szkodliwym skutkiem oddziaływania wibracji może być dyskomfort ograniczający sprawność organizmu poprzez zakłócenia w przepływie krwi, zaburzeniach mięśniowo-kostnych, a w skrajnych przypadkach może spowodować chorobę wibracyjną. Czynnik ten jest związany z drganiami o ogólnym działaniu przenoszonymi na organizm przez pośladki, w przypadku osób siedzących podczas pracy (np. operatorzy pojazdów mechanicznych) lub przez stopy w przypadku osób stojących podczas pracy (np. drgające platformy robocze, np. przesiewacze) oraz na drganiach przenoszonych poprzez kończyny górne na organizm człowieka z narzędzi i maszyn wibracyjnych (praca narzędzi udarowych, obrabiających). Na stanowiskach pracy, w których wartość przyspieszenia drgań jest większa od 0,5 m/s2 dla drgań ogólnych oraz większa od 2,5 m/s2 dla drgań miejscowych (oddziałujących na kończyny górne), należy przedsięwziąć działania organizacyjne lub techniczne ograniczające wpływ wibracji na organizm człowieka [10].

Pozostałe szkodliwe czynniki fizyczne w górnictwie kruszyw są spotykane sporadycznie. Obserwowane ostatnio zmiany klimatu w środowisku naturalnym, czego skutkiem są łagodne zimy i gorące lata, sprzyjają praktycznie ciągłej pracy w budownictwie drogowym, przemysłowym i mieszkaniowym. To z kolei przekłada się na nieprzerwaną pracę zakładów wydobywających kruszywa i surowce skalne oraz dostawców dla tej branży przemysłu. Z tego powodu mogą się pojawić w środowisku pracy w określonych porach roku nowe szkodliwe czynniki, tj. mikroklimat zimny i mikroklimat gorący. Trudne warunki pracy z uwagi na mikroklimat mogą być przyczyną nie tylko spadku wydajności, ale przede wszystkim przegrzania lub wychłodzenia organizmu i zagrożenia tym samym dla zdrowia pracowników. Obciążenie termiczne w mikroklimacie gorącym (w okresie upalnego lata) według rozporządzenia [7] charakteryzowane jest przez wskaźnik WBGT, a kryterium klasyfikacji środowiska termicznego do obszaru mikroklimatu gorącego jest wartość wskaźnika PMV (powyżej +2). Wskaźnik PMV oparty jest na równowadze cieplnej ciała ludzkiego. Człowiek znajduje się w równowadze cieplnej, gdy wewnętrzne wytwarzanie ciepła w jego ciele równe jest utracie ciepła do otoczenia [11]. W przypadku środowisk termicznych, dla których temperatura powietrza jest poniżej 10°C (okres późnej jesieni i zimy), a prędkość ruchu powietrza i jego wilgotność względna są większe odpowiednio od 0,1 ms-1 i 5%, można odnieść to do środowiska mikroklimatu zimnego [7]. Badania środowisk termicznych mikroklimatu na stanowiskach pracy wymagają specjalistycznej wiedzy w tym zakresie i zapewne również z tego powodu są rzadko stosowane w ocenie ryzyka zawodowego w środowisku pracy górnictwa odkrywkowego.

Podsumowanie

W ostatnich latach zaszły istotne zmiany z uwagi na wdrożenia w krajowych regulacjach prawnych postanowień dyrektyw Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) w obszarze ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed zagrożeniem związanym z występowaniem środków chemicznych w miejscu pracy oraz dotyczących narażenia pracowników na ryzyko spowodowane czynnikami fizycznymi oraz ochroną pracowników przed zagrożeniem dotyczącym narażenia na działanie czynników rakotwórczych i mutagenów. Dokonano szeregu zmian w krajowych przepisach prawnych dotyczących wartości dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia oraz w procesie normalizacyjnym dotyczącym stosowania metod badawczych w środowisku pracy. Zmiany te wpływają również na ocenę higieniczną stanowisk pracy w górnictwie odkrywkowym kruszyw i surowców skalnych, w szczególności dotyczących nowych substancji o działaniu rakotwórczym i mutagennym, jak na przykład frakcja respirabilna krystalicznej krzemionki – kwarc, krystobalit.

Przypisy

1
NDS – najwyższe dopuszczalne stężenie – wartość średnia ważona stężenia, którego oddziaływanie na pracownika w ciągu 8-godzinnego dobowego i przeciętnego tygodniowego wymiaru czasu pracy określonego w Kodeksie pracy przez okres jego aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w jego stanie zdrowia oraz w stanie zdrowia jego przyszłych pokoleń [7].

2
NDSCh – wartość średnia stężenia, które nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia pracownika, jeżeli występuje w środowisku pracy nie dłużej niż 15 min i nie częściej niż 2 razy w czasie zmiany roboczej w odstępstwie czasu nie krótszym niż 1 godzina [7].

3
NDN – najwyższe dopuszczalne natężenie fizycznego czynnika szkodliwego dla zdrowia, ustalone jako poziomy ekspozycji odpowiednio do właściwości poszczególnych czynników, których oddziaływanie na pracownika w okresie jego aktywności zawodowej nie powinno spowodować ujemnych zmian w stanie zdrowia jego oraz jego przyszłych pokoleń [7].

4
Frakcja wdychalna – frakcja aerozolu wnikająca przez nos i usta, która po zdeponowaniu w drogach oddechowych stwarza zagrożenie dla zdrowia, określona zgodnie z normą PN-EN 481.

5
Frakcja respirabilna – frakcja aerozolu wnikająca do dróg oddechowych, która stwarza zagrożenie dla zdrowia po zdeponowaniu w obszarze wymiany gazowej, określona zgodnie z normą PN-EN 481.

6
Włókno respirabilne – włókno o długości powyżej 5 µm, o maksymalnej średnicy poniżej 3 µm i stosunku długości do średnicy powyżej 3.
Piśmiennictwo
  1. Maciejewska A.: Krzemionka krystaliczna: kwarc i krystobalit – frakcja respirabilna. Dokumentacja proponowanych dopuszczalnych wielkości narażenia zawodowego. „Podstawy i Metody Oceny Środowiska Pracy”, 2014, 4, 67-128.
  2. Maciejewska A.: Krystaliczna krzemionka w środowisku pracy. Oznaczenie techniką spektrometrii w podczerwieni. Mat. szkoleniowe CE2, Centrum Edukacji, Warszawa 2018.
  3. Stefanicka M.: Techniczne metody ograniczenia zapylenia w zakładach kruszyw i ocena ich skuteczności. Instytut Górnictwa Politechniki Wrocławskiej. „Mining Science”. 23, 2013, 71-85.
  4. Stefanicka M.: Wybrane aspekty oceny ryzyka zawodowego na krystaliczną krzemionkę w górnictwie skalnym według krajowych oraz europejskich standardów higienicznych. „Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej”, 134, „Studia i Materiały”, 41, 2012, 253-265.
  5. Woźniak H., Więcek E.: Zasady oceny narażenia zawodowego na pyły stanowiące mieszaninę wolnej krystalicznej krzemionki i respirabilnych włókien mineralnych pochodzenia naturalnego. Instytut Medycyny Pracy w Łodzi, „Medycyna Pracy”, 2002, 53, 3, 219-227.
  6. Rocznik Statystyczny Przemysłu GUS 2019. Główny Urząd Statystyczny, Warszawa 2020, 275.
  7. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 12 czerwca 2018 r. w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. z 2018 r., poz. 1286).
  8. Rozporządzenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 9 stycznia 2020r. zmieniające rozporządzenie w sprawie najwyższych dopuszczalnych stężeń i natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia w środowisku pracy (Dz.U. z 2020 r., poz. 61).
  9. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 stycznia 2020 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie substancji chemicznych, ich mieszanin, czynników lub procesów technologicznych o działaniu rakotwórczym lub mutagennym w środowisku pracy (Dz.U. z 2020 r., poz. 197).
  10. Rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 5 sierpnia 2005 roku w sprawie BHP przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz.U nr 157 z 2005 r., poz. 1318).
  11. Norma PN-EN ISO 7730:2006 Ergonomia środowiska termicznego. Analityczne wyznaczanie i interpretacja komfortu termicznego z zastosowaniem obliczania wskaźników PMV i PPD oraz kryteriów lokalnego komfortu termicznego.
W związku z wejściem w dniu 25 maja 2018 roku nowych przepisów w zakresie ochrony danych osobowych (RODO), chcemy poinformować Cię o kilku ważnych kwestiach dotyczących bezpieczeństwa przetwarzania Twoich danych osobowych. Prosimy abyś zapoznał się z informacją na temat Administratora danych osobowych, celu i zakresu przetwarzania danych oraz poznał swoje uprawnienia. W tym celu przygotowaliśmy dla Ciebie szczegółową informację dotyczącą przetwarzania danych osobowych.
Wszelkie informacje znajdziesz tutaj.
Zachęcamy również do zapoznania się z naszą nową Polityką Prywatności.
W przypadku pytań zapraszamy do kontaktu z naszym Inspektorem Ochrony Danych Osobowych pod adresem iodo@elamed.pl

Zamknij